De dood van een vader is geen gemakkelijk thema om een
kinderboek over te schrijven. Wanneer de dood niet het gevolg is van een heroïsche heldendaad of het tragisch aspect van een ernstige ziekte bevat, wordt het helemaal lastig. In Vlucht, het nieuwste kinderboek van Guurtje Leguijt, komt de vader van Niels te overlijden door een potsierlijke val over een wasmand die bovenaan de trap staat. Zijn vrouw vindt hem onderaan de trap terug, midden tussen alle vieze wasgoed. Daarnaast kiest Guurtje voor het perspectief van brugklasser Niels en met zulke verhaalgegevens staat een kinderboekenschrijver voor een behoorlijke uitdaging. Een uitdaging waar Guurtje zich uitstekend doorheen heeft geslagen.
Niels vertelt met enig cynisme over zijn moeder die, na de
dood van haar man, allerlei maatregelen neemt om haar
kinderen te beschermen. Dat varieert van verplichte sms’jes in de pauze tot het besluit dat de kinderen niet meer mogen computeren, ter preventie van rsi-klachten. Onder zijn cynisme gaat vooral machteloosheid schuil. “Mijn vader mis ik vaak genoeg. Maar mijn moeder mis ik elke keer als ik haar zie.” De sfeer in het gezin is geladen. Zus Iris reageert bot op hun moeders maatregelen en hoewel Niels dat stiekem bewondert, vindt hij het ook maar lastig dat ze dingen op scherp zet. Guurtje zet helder en overtuigend neer hoe verward Niels zich voelt. Zijn stemmingswisselingen zijn goed getimed; het zoeken naar een balans tussen wat hij zelf het liefste doet en het bewaren van de lieve vrede thuis wordt steeds weer duidelijk: “Mijn moeder masseert haar voorhoofd. ‘(…) dan gaan we zaterdag wel fietshelmen voor jullie kopen.’
Iris kan zich bijna niet bedwingen. Ik zie haar ogen groot
worden en haar mond opengaan. ‘Gezellig, mam,’ zeg ik. Een fietshelm is halverwege af te doen. Misschien kan ik hem verstoppen onder de brug bij de brandweerkazerne.”
Telkens weer doet Niels zijn best om iets goed te maken wat nooit meer goed kan komen. Een jongen van een jaar of dertien kan het schuldgevoel van zijn moeder natuurlijk niet compenseren. Zijn machteloosheid en verdriet worden verbeeld door Niels’ overtuiging dat er twee nare zwarte beesten in zijn buik zich verdringen en naar boven proberen te kruipen. Guurtje toont op subtiele wijze aan hoe Niels zich voelt, door observaties, herinneringen, gedachtesprongen die op elk willekeurig moment bij hem opkomen. Soms vergaloppeert Guurtje zich en maakt ze van Niels wel een buitengewoon sensitieve jongen van dertien. Ook het vermoeden van Niels dat zijn moeder het gezin misschien wel om wil brengen, overtuigt niet. Wat moet er wel niet gebeuren om een kind van zijn eigen moeder te laten denken dat ze die motieven heeft?
Voor een kinderboek vind ik de thematiek behoorlijk zwaar.
Wil een kind echt hierover lezen, over deze ver-van-je-bedshow, over je ergste nachtmerrie; dat een van je ouders
komt te overlijden? Gelukkig is het niet een en al tragiek
wat de klok slaat. Het is zelfs een heel spannend boek. Niels vertelt aan een lerares dat het helemaal niet zo goed gaat thuis en zij komt vervolgens op bezoek. Zijn moeder begrijpt de bezorgdheid van de lerares verkeerd en besluit de instanties te slim af te zijn en neemt haar kinderen midden in de nacht mee naar onbekende bestemming. De lezer weet dat dit moet uitlopen op onvoorziene gebeurtenissen. Behalve in de verhaallijn, zit de spanning ook in de korte hoofdstukken die op cruciale momenten afgebroken worden, waardoor ik toch net wat nieuwsgieriger de bladzijde omsloeg. Daarnaast
laat Niels de lezer weten dat het eigenlijk helemaal niet de
schuld van zijn moeder is dat zijn vader dood is, maar dat die verantwoordelijkheid bij hem ligt. Dat gegeven drukt heel zwaar op het verhaal, zonder dat het nadrukkelijk aanwezig is en blijft het hele verhaal door boeien; je weet dat het niet waar kan zijn en toch wil je heel graag weten wat Niels dan precies heeft gedaan. Het verhaal eindigt ook bij de schuldkwestie.
Wat is schuld en waar ligt hij in deze situatie. De
wijze waarop Guurtje het plot laat ontknopen is filmisch, onrealistisch.
Mijns inziens had het verhaal het niet nodig dat
Guurtje moest grijpen naar een clichématig einde als dit,
maar dat geldt alleen voor de feitelijke gebeurtenissen. Wat
er in die situatie met het gezin gebeurt, is heel mooi. Guurtje durft bovendien de schuldvraag te laten liggen. Ze relativeert hem niet weg voor een plichtmatig happy end. En toch leg je het boek niet weg met een naar gevoel. Guurtje Leguijt bewijst met Vlucht dat ze niet bang is voor een uitdaging.

Reinate Hammenga
(studeert aan de UVA voor redacteur/editor)